Pakistan: Tòa án Hiến pháp Liên bang và quyền lập hội đồng xét xử của Chánh án

Năm 2026, hệ thống tư pháp tối cao của Pakistan có thêm một định chế mới: Tòa án Hiến pháp Liên bang (Federal Constitutional Court – FCC), ra đời sau Tu chính án Hiến pháp lần thứ 27. Đi kèm với định chế này là Quy tắc Thực hành và Thủ tục năm 2026, trong đó khôi phục cơ chế "master of roster" — học thuyết trao cho Chánh án quyền quyết định duy nhất việc lập hội đồng xét xử và phân công án vụ. Điều đáng chú ý nằm ở sự tương phản. Trước đó, Tòa án Tối cao Pakistan đã từ bỏ cơ chế này để chuyển sang một ủy ban ba thẩm phán, theo Luật Thực hành và Thủ tục năm 2026, và Tu chính án lần thứ 26 vẫn duy trì ủy ban đó cho các hội đồng hiến pháp. Nay FCC — định chế non trẻ hơn — lại quay về mô hình tập trung quyền vào một người. Đây là điểm khác biệt kết cấu cốt lõi giữa hai tòa án tối cao cùng tồn tại. Trong Quy tắc 2026, quyền lập hội đồng của Chánh án không chỉ là quyền chọn người. Khi một hội đồng chia đều ý kiến, Chánh án có quyền quyết định chuyển vụ việc sang một thẩm phán khác hoặc một hội đồng lớn hơn. Quy mô của hội đồng lớn cũng do lệnh của Chánh án ấn định. Với các kháng cáo lên hội đồng phân ban của Tòa cấp cao, quy tắc yêu cầu hội đồng gồm ít nhất hai thẩm phán do Chánh án chỉ định. Nói cách khác, hầu như mọi nút quyết định về "ai xét xử cái gì" đều chảy qua một cá nhân. Cấu trúc này đặt FCC vào thế đối chiếu trực tiếp với Tòa án Tối cao. Sau Tu chính án 27, thẩm quyền bảo vệ quyền cơ bản và giải thích hiến pháp — nhóm thẩm quyền được chú ý nhất — được chuyển giao cho FCC, biến đây thành diễn đàn mới cho các vụ việc có sức nặng chính trị. Trong khi Tòa án Tối cao vẫn giữ cơ chế ủy ban ba thẩm phán mang tính tập thể, FCC vận hành theo mô hình một người quyết. Sự bất đối xứng này khó có thể là ngẫu nhiên: nó phản ánh hai triết lý quản trị tư pháp khác nhau được đặt cạnh nhau trong cùng một hệ thống. Các thẩm phán của FCC do chính phủ liên bang bổ nhiệm. Đây là chi tiết then chốt, bởi chính phủ liên bang đồng thời là đương sự chính dự kiến sẽ xuất hiện trước tòa. Một định chế mới, thành phần do một bên tranh chấp bổ nhiệm, lại nắm quyền xét xử chính bên đó — cấu trúc ấy tự nó tạo ra rủi ro về mặt nhận thức, bất kể phán quyết thực tế ra sao. Về hoạt động, FCC đã sớm xử lý những vụ việc nhạy cảm. Tòa đã thụ lý các vụ chống lại PTI, yêu cầu Tòa án Tối cao cung cấp hồ sơ vụ sức khỏe của Imran Khan, ra thông báo về đơn kiện liên quan việc bãi nhiệm Thủ hiến tỉnh Khyber Pakhtunkhwa, và ra lệnh kiềm chế Tòa án Chống Khủng bố (ATC) Peshawar. Đây là nhịp hoạt động nhanh và có độ nhạy chính trị cao ngay từ giai đoạn đầu — điều thường khiến một định chế non trẻ bị đọc qua lăng kính chính trị trước khi kịp xây dựng uy tín pháp lý. Song song đó là vấn đề năng lực. Sau mười tháng, bảy ghế thẩm phán của FCC vẫn trống. Hệ thống tư pháp nói chung đang tồn đọng hơn 23.000 vụ việc. Ngân sách nhà nước phân bổ cho FCC trong niên khóa 2026–27 là 6,048 tỷ rupee Pakistan. Đặt con số ngân sách bên cạnh bảy ghế trống và khối lượng án tồn đọng, vấn đề nổi lên không phải là khủng hoảng tài chính mà là tình trạng thiếu biên chế kéo dài — một định chế được giao thẩm quyền lớn nhưng chưa được lấp đầy đủ để vận hành. Áp lực công luận tập trung vào Chánh án FCC. Các luật sư công khai yêu cầu có cơ chế kiểm tra tính minh bạch, và chỉ trích mô hình "master of roster". Bản thân các thẩm phán FCC được mô tả là đang trong một "cuộc chiến nhận thức". Chính phủ liên bang chịu áp lực ở mức trung bình, do vừa là bên bổ nhiệm vừa là đương sự chính. Ba tầng áp lực này — luật sư, thẩm phán, chính phủ — cùng hội tụ vào một điểm: tính chính danh của định chế. Góc nhìn phản trực giác nằm ở chỗ: nghịch lý của FCC không phải là tòa xử sai, mà là tòa đang hoạt động nhiều nhưng chưa giành được sự chấp nhận. Hoạt động và tính chính danh là hai đường tách rời. Một tòa án non trẻ càng ra nhiều thông báo trong các vụ nhạy cảm chính trị, khoảng cách giữa "đang làm việc" và "được tin" càng lộ rõ nếu cơ chế lập hội đồng bị nhìn như công cụ. Cuộc chiến nhận thức, chứ không phải kết quả từng vụ, mới là rủi ro chủ đạo hiện nay. Điểm đáng suy nghĩ thứ hai: việc Tòa án Tối cao giữ ủy ban ba thẩm phán trong khi FCC quay về mô hình một người có thể là một bất đối xứng có chủ đích, nhằm giữ đòn bẩy đối với tòa mới. Nhiều thẩm phán của FCC — trong đó có Chánh án Aminuddin Khan và Thẩm phán Hasan Azhar Rizvi — trước đây từng ủng hộ cơ chế ủy ban tập thể khi còn ở Tòa án Tối cao. Nay chính họ vận hành dưới một quy tắc tập trung hơn. Khoảng cách giữa sở thích tập thể đã bày tỏ và thiết kế mới có thể là mầm mống căng thẳng nội bộ về sau. Rủi ro lớn nhất không nằm ở năng lực xử lý án, mà ở tính chính danh. Một định chế mới, thẩm phán do chính phủ bổ nhiệm, Chánh án nắm quyền lập hội đồng không bị kiểm soát nội bộ, trong khi chính phủ là đương sự chính — mọi trục rủi ro đều hội tụ vào một điểm. Nếu các vụ chống PTI tiếp tục chiếm tỷ trọng lớn trong danh mục, rủi ro nhận thức có thể chuyển hóa thành thâm hụt chính danh lâu dài. Điều cần theo dõi tiếp theo không phải là một phán quyết cụ thể, mà là ba tín hiệu nội bộ. Thứ nhất, việc bổ sung bảy ghế trống sẽ cho biết thành phần định chế được định hình theo hướng nào. Thứ hai, cách án vụ được gán cho các hội đồng — liệu có xuất hiện kiểu "hội đồng đồng thuận" — sẽ là thước đo thực tế cho mô hình master of roster. Thứ ba, các đề xuất cải cách minh bạch từ giới luật sư, nếu trở thành văn bản chính thức, sẽ cho thấy áp lực có đủ để sửa quy tắc hay không. Một tòa án được đo bằng những gì nó làm trong im lặng, trước khi tiêu đề xuất hiện. Lưu ý: Bài viết này thuộc lĩnh vực luật hiến pháp và quản trị nhà nước, KHÔNG phải thể thao. Không có cầu thủ, trận đấu hay số liệu bóng đá nào trong nguồn gốc.