Kanjuruhan bốn năm sau: 135 sinh mạng và món nợ công lý bóng đá chưa trả

Đêm 1 tháng 10 năm 2026, tại sân vận động Kanjuruhan ở Malang, Đông Java, Indonesia, một trận bóng đá đã kết thúc theo cách mà không bảng tỷ số nào có thể diễn tả. Sau thất bại 2-3 của Arema FC trước Persebaya Surabaya, hàng nghìn cổ động viên tràn xuống sân cỏ. Lực lượng an ninh phản ứng bằng hơi cay. Trong vòng vài phút, một đám đông hoảng loạn dồn về phía cửa ra hẹp, và bóng đá Indonesia bước vào đêm tối nhất trong lịch sử của mình. 135 người đã không bao giờ trở về nhà. Bốn năm sau, ngày 1 tháng 10 năm 2026, con số ấy vẫn còn nguyên vẹn. Không có bản án nào được tuyên. Không có tên tuổi nào phải chịu trách nhiệm cao nhất. Chỉ có những người mẹ vẫn còn giữ di ảnh con mình, và một khẩu hiệu được lặp lại mỗi năm: “Menolak Lupa” — từ chối quên. Kanjuruhan không phải thảm họa bóng đá đầu tiên trong lịch sử, nhưng nó thuộc nhóm chết chóc nhất. Dữ liệu được ghi nhận cho thấy 135 nạn nhân, trong đó 90 nam và 45 nữ. Có 43 trẻ vị thành niên, người nhỏ nhất mới 3 tuổi 10 tháng. Trong số 92 người trưởng thành, phần lớn nằm trong độ tuổi 18 đến 25. Nguyên nhân tử vong chủ yếu được xác định là ngạt thở do chen lấn. Cơ chế của thảm họa có thể được mô tả trong ba lớp. Lớp thứ nhất là bối cảnh: một trận derby Đông Java giữa Arema FC và Persebaya Surabaya, với tính chất đối kháng cao. Lớp thứ hai là quyết định triển khai hơi cay trong không gian kín của khán đài — một hành động kích hoạt phản ứng hoảng loạn dây chuyền. Lớp thứ ba là thiết kế lối thoát hiểm hẹp, không đủ khả năng thoát tải cho một đám đông ở mật độ cực cao. Ba lớp cộng hưởng, và cái chết trở thành hệ quả tất yếu của một chuỗi sai lầm mang tính hệ thống. Điều quan trọng nhất về mặt quy tắc là hơi cay bị nghiêm cấm sử dụng bên trong sân vận động theo các quy định an toàn của FIFA. Đây không phải là một chi tiết kỹ thuật nhỏ. Nó chuyển câu hỏi trách nhiệm từ hành vi của đám đông sang hành vi của lực lượng an ninh — một sự dịch chuyển có ý nghĩa pháp lý và đạo đức sâu sắc. Khi một cơ quan nhà nước vi phạm chính quy tắc mà họ được giao nhiệm vụ thực thi, thảm họa không còn là tai nạn. Nó là một sự thất bại có thể quy trách nhiệm. Trong nhiều năm theo dõi các vấn đề an toàn sân vận động, tôi nhận thấy một mô thức đáng lo ngại. Sau một thảm họa, phản ứng đầu tiên thường là cải tạo cơ sở vật chất. Và điều đó đã xảy ra với Kanjuruhan: sân vận động được tu sửa. Nhưng cải tạo vật chất không đồng nghĩa với loại bỏ rủi ro. Nếu quy trình kiểm soát đám đông, thiết kế lối thoát hiểm và giao thức leo thang an ninh không được sửa đổi triệt để, thì nguy cơ tái diễn vẫn còn nguyên. Dữ liệu nhân khẩu học của các nạn nhân kể một câu chuyện riêng. 43 trẻ vị thành niên và một đứa trẻ chưa đầy bốn tuổi có nghĩa là trách nhiệm bảo vệ trẻ em đã bị đặt sai chỗ trong thiết kế an toàn sân vận động. 92 người trưởng thành ở độ tuổi 18-25 có nghĩa là một thế hệ trẻ — thế hệ đáng lẽ là tương lai của bóng đá Indonesia — đã bị lấy đi trong một đêm. Đây không chỉ là một con số thống kê. Đây là một khoảng trống nhân lực, một vết cắt trong cấu trúc xã hội. Cần phải nói rõ về chất lượng nguồn tin. Phần lớn dữ kiện trong câu chuyện này được ghi nhận mà không nêu tên nguồn cụ thể, và một số con số nhân khẩu học nên được đối chiếu với hồ sơ chính thức trước khi trích dẫn như dữ liệu có thẩm quyền. Chính phủ Indonesia đã thành lập Nhóm Điều tra Chung (TGIPF) để xác định nguyên nhân, nhưng các khuyến nghị về việc cấm sử dụng hơi cay và cải cách an toàn chưa được thể hiện đầy đủ trong thực tế. Bốn năm sau, các gia đình nạn nhân vẫn tiếp tục yêu cầu công lý. Ở đây xuất hiện điểm phản trực giác quan trọng nhất. Chúng ta có xu hướng tin rằng một thảm họa sẽ tự động dẫn đến công lý, rằng cái chết của 135 người sẽ buộc hệ thống phải thay đổi. Nhưng Kanjuruhan cho thấy điều ngược lại có thể xảy ra: sân vận động được sửa, còn trách nhiệm thì không được giải quyết. Sự tách rời giữa sửa chữa vật chất và công lý không phải là một nghịch lý ngẫu nhiên. Đó là một mô thức chính trị. Khi cơ sở hạ tầng được cải thiện, áp lực công luận có thể giảm xuống, trong khi những người chịu trách nhiệm cao nhất vẫn đứng ngoài vòng xét xử. Khẩu hiệu “Menolak Lupa” không chỉ là một lời tưởng niệm. Nó là một dấu hiệu cho thấy một khoảng trống trách nhiệm vẫn tồn tại. Người dân không quên, bởi vì họ cảm nhận được rằng công lý chưa được thực thi. Biểu ngữ “Họ không chết, họ bị giết” tại các lễ tưởng niệm là một tuyên bố pháp lý được diễn đạt bằng ngôn ngữ của nỗi đau. Và khi một cộng đồng phải liên tục nhắc lại rằng họ từ chối quên, đó là bằng chứng cho thấy hệ thống đã không tự nhớ. Sự đoàn kết toàn cầu cũng đã được thể hiện trong suốt bốn năm qua. FIFA treo cờ rủ tại trụ sở Zurich. Bayern Munich giương biểu ngữ tại Allianz Arena trong một trận đấu Champions League. Các khán đài tại AFF Cup vang lên những tấm băng rôn tưởng niệm. Những cử chỉ này cho thấy Kanjuruhan đã được ghi nhận ở cấp độ quản trị cao nhất của bóng đá thế giới. Nhưng chúng cũng đặt ra một câu hỏi: liệu sự đoàn kết có được chuyển hóa thành áp lực cải cách thực chất, hay chỉ dừng lại ở những phút mặc niệm? Khi khán đài trống rỗng, tôi nghe thấy tiếng trái tim bóng đá đập chậm rãi. Và trong sự trống vắng ấy, tôi nghe thấy điều mà khán đài ồn ào chưa từng kể: rằng bóng đá có thể đoàn kết hàng triệu người trong một phút mặc niệm, nhưng để bảo vệ 135 sinh mạng thì cần những quy định được thực thi, chứ không phải những lời hứa được lặp lại. Bốn năm, 135 sinh mạng, và một câu hỏi vẫn treo lơ lửng. Liệu bóng đá Indonesia — và bóng đá toàn cầu — đã thực sự học được bài học từ Kanjuruhan, hay chỉ đơn giản là đã cải tạo lại hiện trường của một vụ án chưa bao giờ được khép lại? Nhà vô địch không khóc vì thất bại — họ khóc vì nhớ cảm giác bất tử. Nhưng ở Kanjuruhan, người ta không khóc vì bóng đá. Người ta khóc vì bóng đá đã không bảo vệ được những người ngồi trên khán đài.