Louis van Gaal, 8 trận và lỗ hổng 36 đội: Champions League đang bán nhầm sản phẩm?

Louis van Gaal không cần ai nhắc ông đã 75 tuổi. Ở tuổi đó, một cựu huấn luyện viên từng dẫn dắt Bayern Munich và đội tuyển Hà Lan không còn phải chọn từ ngữ để giữ lòng người. Ông gọi thể thức Champions League mở rộng là “lố bịch”, nói UEFA chỉ nghĩ đến tiền, và nhắc lại rằng mình đã cảnh báo về tải trận đấu cách đây 20 năm. Những câu đó đủ để tạo tiêu đề. Nhưng nếu chỉ ghi lại lời ông, chúng ta bỏ lỡ phần quan trọng hơn: ông đúng ở chỗ chỉ ra triệu chứng, và sai ở chỗ kê đơn thuốc.

Bài báo của Goal.com thuật lại phát biểu của Van Gaal, không cung cấp điều tra gốc, không có dữ liệu trận đấu, không có bảng doanh thu, không có hồ sơ chấn thương. Đó là lý do tôi đọc nó như một văn bản về quản trị giải đấu, không phải về chiến thuật. Thể thức hiện tại: 36 đội, một bảng duy nhất, mỗi đội 8 trận vòng bảng thay vì 6, cộng thêm vòng play-off sơ loại. 36 thay cho 32, và 8 thay cho 6, là toàn bộ phần “kỹ thuật” trong câu chuyện. Phần còn lại là tranh luận về chất lượng, tiền và sức khỏe cầu thủ.

Van Gaal đề xuất chia giải thành các hạng A, B, C theo sức mạnh thi đấu, lấy mô hình khúc côn cầu làm tham chiếu. Ông nói khoảng cách chất lượng đang tăng, rằng chỉ những đội tốt nhất mới nên dự Champions League, và nếu làm vậy sẽ có ít bàn thắng hơn nhưng chất lượng trận đấu cao hơn. Ông cũng nói UEFA đang ẩn mình sau Europa League và Conference League, rằng bất kỳ ai cũng có thể tham dự, và rằng lịch thi đấu quá dày đang tạo ra nhiều chấn thương hơn. Câu cuối cùng là điểm neo: “Tôi đã nói với UEFA điều đó cách đây 20 năm, nhưng họ không nghe tôi.”

Cần tách hai loại cáo buộc. “Lố bịch” là phán đoán giá trị. “Thế giới tham nhũng” là phán đoán đạo đức. Không có khoản thanh toán, gói thầu, lá phiếu hay hợp đồng cụ thể nào trong bài báo. Vì vậy, về mặt biên tập, đó là bình luận, không phải cáo buộc vi phạm. Nếu ai đó chuyển câu “tham nhũng” thành một cáo buộc pháp lý, người đó đang thêm dữ kiện không có trong nguồn. Tôi không làm vậy. Tôi chỉ ra rằng Van Gaal đang đánh vào tính chính danh, không phải tính hợp pháp.

Điểm mạnh nhất của ông nằm ở tải trận đấu. 8 trận vòng bảng thay vì 6 không phải thay đổi nhỏ. Với 36 đội, vòng bảng một lượt có 144 trận, so với 96 trận của thể thức cũ 32 đội, 6 trận. Đó là 48 trận đấu thêm chỉ trong vòng bảng. Thêm vòng play-off, thêm di chuyển, thêm khách sạn, thêm sân bay, thêm buổi tập hồi phục bị cắt ngắn. Van Gaal đúng rằng lịch thi đấu đang bị nhồi quá tải; nhưng đề xuất A/B/C của ông sẽ khóa chặt thứ bậc mà ông phàn nàn, chứ không phá nó. Đây là mâu thuẫn trung tâm của toàn bộ câu chuyện.

Cách ông xây dựng lập luận đáng chú ý. Ông nói khoảng cách chất lượng tăng. Đúng. Ông nói các đội lớn có đội hình dày hơn, có thể xoay vòng tốt hơn. Đúng. Ông nói các đội nhỏ phải đá thêm trận mà không có chiều sâu đội hình tương ứng. Đúng. Nhưng giải pháp A/B/C dựa trên “sức mạnh thi đấu” sẽ cần một cơ chế xếp hạng thường trực. Trong bóng đá châu Âu, cơ chế đó gần như chắc chắn là hệ số lịch sử. Hệ số lịch sử chính là thứ đang bảo vệ các đội lớn. Vậy ông đang dùng một công cụ của người giàu để chữa bệnh người nghèo.

Tôi đã thấy trước kiểu nghịch lý này. Mỗi lần một thể thức mới được công bố, người ta lại tranh luận bằng hai ngôn ngữ khác nhau. Ngôn ngữ thể thao nói về cơ hội, công bằng, giấc mơ. Ngôn ngữ truyền thông nói về số trận, khung giờ, hợp đồng bản quyền. Hai ngôn ngữ đó không cùng một hệ quy chiếu. Van Gaal nói bằng ngôn ngữ thể thao. UEFA trả lời bằng ngôn ngữ truyền thông. Không ai sai trong hệ quy chiếu của mình. Nhưng người hâm mộ thì bị kẹt ở giữa, ngồi sau màn hình và tưởng rằng mình đang xem một cuộc tranh luận kỹ thuật.

Màn hình tivi không nói dối, chỉ có người ngồi sau nó tự lừa mình. Tôi đã xem đủ các kỳ Champions League để biết rằng thể thức không làm cho đội yếu đá hay hơn. Nó chỉ làm cho đội yếu có thêm cơ hội kiếm tiền. Đó là mục tiêu chính trị, không phải mục tiêu chuyên môn. 36 đội thay vì 32 là cách UEFA mua sự ổn định từ các liên đoàn nhỏ. Mỗi suất thêm là một phiếu ủng hộ. Mỗi trận thêm là một gói hàng bán được. Van Gaal gọi đó là pha loãng. UEFA gọi đó là tính đại diện. Cả hai đều đúng trong từ điển của mình.

Về doanh thu, bài báo không nêu con số. Nhưng cơ chế thì rõ: thêm hai lượt trận bảo đảm cho mỗi đội, thêm một vòng knock-out, thêm hàng trăm giờ phát sóng. Đó là tăng hàng tồn kho từ cùng một nhóm 36 đội. Không cần cáo buộc tham nhũng để thấy động cơ thương mại. Chỉ cần nhìn lịch. Vấn đề không phải là UEFA có kiếm tiền hay không. Vấn đề là tiền tăng thêm chảy về đâu. Nếu phần lớn chảy về các đội có hệ số cao nhất, thì khoảng cách chất lượng mà Van Gaal lo ngại sẽ càng lớn. Ông nói đúng về triệu chứng, nhưng bài báo không đưa ra cơ chế phân phối. Đó là lỗ hổng lớn hơn cả đề xuất A/B/C.

Cần nói rõ: không có dữ liệu chấn thương trong bài báo. Không có tỷ lệ chấn thương mô mềm, không có phút thi đấu, không có quãng nghỉ 72 giờ. Nhưng lập luận của Van Gaal có thể kiểm chứng được. Nếu mùa giải tới cho thấy tỷ lệ chấn thương tăng ở các đội dự Champions League so với các đội chỉ đá quốc nội, thì ông đúng. Nếu không, ông sai. Đây là điểm khác biệt giữa một lời chỉ trích có thể kiểm chứng và một lời than vãn. Bóng đá hiện đại mê số liệu, nhưng số liệu không biết sợ hãi. Nó không quan tâm ai là huyền thoại. Nó chỉ trả lời câu hỏi được đặt đúng.

Tôi đã xem đủ các cuộc tranh luận về lịch thi đấu để biết rằng giải pháp thường được chọn không phải là giảm trận. Đó là tăng đội hình, tăng ghế dự bị, tăng bác sĩ, tăng giao thức hồi phục. Các giải đấu không tự cắt doanh thu của mình. Họ chuyển chi phí sang cầu thủ và câu lạc bộ. Van Gaal biết điều đó. Ở tuổi 75, ông không còn phải giả vờ rằng UEFA sẽ nghe. Câu “họ không nghe tôi” là một lời tự báo cáo về thất bại của tham vấn, không phải một lời đe dọa. Nó cũng cho thấy ông đã nhất quán trong 20 năm. Nhất quán là một tài sản. Nhưng nhất quán không tạo ra ghế trong phòng họp.

Điểm yếu thứ hai của Van Gaal là thừa nhận sẽ có ít bàn thắng hơn. Trong môi trường truyền thông hiện tại, đó là một bàn phản lưới nhà. Các đài truyền hình mua bàn thắng, mua kịch tính, mua ngày cuối cùng của vòng bảng. Họ không mua “chất lượng kiểm soát bóng”. Một trận đấu giữa hai đội lớn có thể hay về mặt chiến thuật nhưng nghèo về mặt bàn thắng. Đó là sản phẩm của người sành, không phải sản phẩm của người xem đại chúng. Van Gaal đang bán một sản phẩm khác cho cùng một khán giả. UEFA không thể làm hài lòng cả hai. Và UEFA chọn sản phẩm có nhiều bàn thắng hơn, vì đó là thứ bán được quảng cáo.

Có một điểm nữa: đề xuất A/B/C giảm số trận chéo giữa các hạng, nhưng không tự động giảm tổng tải. Hạng A vẫn cần một vòng đấu vòng tròn đủ lớn để bán bản quyền. Hạng B và C cũng vậy. Nếu không, giải sẽ mất tính cạnh tranh. Vậy tổng số trận có thể không giảm, chỉ được phân bổ lại. Van Gaal không trả lời câu hỏi đó, và bài báo cũng không đặt câu hỏi đó. Đây là lỗ hổng kỹ thuật trong đề xuất của ông. Nó giống như một huấn luyện viên nói rằng đội cần phòng ngự tốt hơn, nhưng không nói ai sẽ đá ở đâu.

Tôi không phủ nhận giá trị của lời cảnh báo. Tôi phủ nhận cách nó thường được sử dụng. Mỗi khi một cựu huấn luyện viên lớn nói điều gì đó gây sốc, truyền thông có xu hướng biến nó thành một cuộc trưng cầu dân ý về thể thức. Nhưng đây là một tiếng nói, không phải một chiến dịch. Không có liên đoàn cầu thủ nào đứng sau, không có câu lạc bộ nào ký tên, không có cuộc biểu tình nào trên khán đài. Bài báo của Goal.com ghi lại phát biểu, không mở rộng thành phong trào. Vì vậy, áp lực thực tế lên UEFA là thấp. Cái còn lại là một cuộc tranh luận về tính chính danh.

Điều đáng chú ý là Van Gaal không chỉ trích bất kỳ câu lạc bộ hay cầu thủ nào. Mục tiêu của ông là thể thức. Điều đó làm cho phát biểu của ông khó bị bác bỏ bằng lập luận cá nhân. Nhưng nó cũng làm cho nó dễ bị bỏ qua. Một cựu huấn luyện viên không còn ghế quyền lực thì không có kênh để biến quan điểm thành chính sách. Ông có uy tín, không có quyền lực. Uy tín tạo ra tiêu đề. Quyền lực tạo ra thay đổi. UEFA có thể trả lời bằng một thông cáo về “tham vấn rộng rãi”, và câu chuyện sẽ khép lại trong một tuần.

Về khía cạnh cạnh tranh, thể thức 36 đội tạo ra một bảng đấu lớn hơn, nhiều trận hơn, nhiều kịch tính hơn ở ngày cuối. Đó là lý do nó tồn tại. Nó không được thiết kế để giảm bàn thắng. Nó được thiết kế để tăng số trận có ý nghĩa. Van Gaal nói rằng chất lượng sẽ giảm vì có nhiều đội yếu hơn. Nhưng bằng chứng từ các mùa giải gần đây cho thấy các đội yếu hơn thường chơi phòng ngự thấp, làm giảm chất lượng trận đấu. Đó là một hệ quả có thể dự đoán. Tuy nhiên, nó cũng làm tăng tính bất ngờ. Và tính bất ngờ là thứ truyền hình yêu thích. Đây là mâu thuẫn giữa chất lượng chuyên môn và chất lượng truyền hình. Không có thể thức nào giải quyết được cả hai.

Về phân phối, đây là điểm bài báo bỏ trống. Nếu doanh thu tăng thêm được chia đều hơn, các đội nhỏ có thể dùng tiền đó để tăng chiều sâu đội hình, từ đó giảm tác động của lịch thi đấu. Nếu doanh thu tăng thêm chảy về các đội lớn, khoảng cách sẽ tăng. Van Gaal phàn nàn về khoảng cách nhưng không nói về phân phối. UEFA nói về đoàn kết nhưng không công bố đủ chi tiết. Đây là nơi cuộc tranh luận nên diễn ra. Không phải ở chỗ 36 hay 32 đội. Mà ở chỗ ai nhận được phần tăng thêm.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi qua nhiều mùa giải, tôi thấy thể thức 36 đội sẽ tạo ra một cuộc tranh luận về tải trận đấu, không phải về chất lượng. Lý do rất đơn giản: tải trận đấu có thể đo được. Chất lượng thì không. Người ta có thể đếm số trận, số phút, số chấn thương. Người ta không thể đo “chất lượng” một cách khách quan. Vì vậy, cuộc tranh luận sẽ luôn nghiêng về phía có số liệu. Van Gaal đưa ra một lập luận về chất lượng, nhưng điểm mạnh nhất của ông lại là tải trận đấu. Nếu ông chỉ tập trung vào chấn thương và phút thi đấu, ông sẽ khó bị bác bỏ hơn. Nhưng ông chọn cách nói của một nhà cải cách. Và nhà cải cách thường thua trong phòng họp.

Cần công bằng với ông: ông không nói rằng thể thức cũ là hoàn hảo. Ông nói rằng thể thức mới là một bước sai. Ông cũng không nói rằng UEFA là tổ chức duy nhất có lỗi. Ông chỉ nói rằng họ không nghe. Đó là một lời chỉ trích có giới hạn. Nó không phải là một chương trình nghị sự. Nó là một tiếng nói từ bên ngoài. Và trong bóng đá châu Âu, tiếng nói từ bên ngoài chỉ có giá trị khi nó trùng với lợi ích của một nhóm bên trong. Hiện tại, nhóm bên trong hưởng lợi từ 8 trận là các câu lạc bộ. Họ sẽ không đứng về phía ông. Họ có thể đồng ý về chấn thương, nhưng không đồng ý về giảm trận.

Đây là điểm mà người hâm mộ thường bỏ qua. Các câu lạc bộ phàn nàn về lịch thi đấu, nhưng họ cũng là người nhận tiền từ lịch thi đấu. Họ không thể vừa đòi giảm trận vừa đòi tăng doanh thu. Van Gaal không có mâu thuẫn đó, vì ông không còn điều hành câu lạc bộ. Ông có thể nói thẳng. Nhưng chính vì ông không còn điều hành, lời nói của ông không có trọng lượng chính sách. Đó là nghịch lý của uy tín: người có quyền nói thật thường không có quyền thay đổi.

Về mặt quản trị, không ai vi phạm luật trong câu chuyện này. UEFA thông qua thể thức theo quy trình của mình. Van Gaal thực hiện quyền bình luận. Không có án phạt nào được nêu. Câu hỏi là tính chính danh, không phải tính hợp pháp. Và tính chính danh không thể được giải quyết bằng một cuộc họp báo. Nó cần dữ liệu, tham vấn và thời gian. Nếu UEFA công bố dữ liệu chấn thương theo thể thức mới, họ có thể chứng minh rằng lo ngại là không có cơ sở. Nếu họ không công bố, họ để cho những người chỉ trích tự do diễn giải. Đó là một lựa chọn truyền thông, không phải một lựa chọn y tế.

Tôi dự đoán chu kỳ này sẽ không thay đổi thể thức. Các biện pháp được đưa ra sẽ là nghỉ ngơi bắt buộc, mở rộng đội hình, giao thức y tế, có thể là giới hạn số phút cho cầu thủ trẻ. Những biện pháp đó hấp thụ chỉ trích mà không cắt doanh thu. Van Gaal sẽ tiếp tục nói. UEFA sẽ tiếp tục không nghe. Và người hâm mộ sẽ tiếp tục xem. Đó là cách hệ thống vận hành. Không phải vì ai đó xấu, mà vì lợi ích được cấu trúc như vậy.

Điều tôi muốn thấy là một cuộc tranh luận về dữ liệu. Công bố tỷ lệ chấn thương theo số trận. Công bố phân phối doanh thu theo câu lạc bộ. Công bố tác động lên lịch quốc nội. Khi đó, chúng ta có thể nói về thể thức bằng số liệu, không bằng cảm xúc. Van Gaal đã đưa ra một giả thuyết có thể kiểm chứng. UEFA có dữ liệu để kiểm chứng. Câu hỏi không phải là ai đúng trong một cuộc phỏng vấn. Câu hỏi là ai sẽ công bố dữ liệu để chứng minh điều ngược lại. Nếu không ai công bố, thì lời chỉ trích sẽ tiếp tục sống, không phải vì nó đúng, mà vì nó không bị bác bỏ.

Van Gaal có thể sai về cơ chế, nhưng ông đúng về một điều: một giải đấu không thể tự biện minh bằng số trận. Nó phải biện minh bằng chất lượng và sức khỏe của những người tạo ra nó. Nếu UEFA không làm được điều đó, thì mọi thể thức, dù 32 hay 36 đội, chỉ là một cách bán thêm vé.