Yamada Naoki lần đầu lên sóng bình luận tuyển Nhật Bản: điều khán giả khen không nằm ở tỷ số

Mưa Chengdu tháng Chín rơi đúng lúc tôi mở lại đoạn ghi hình buổi tường thuật. Trên màn hình, khán đài Edion Peace Wing Hiroshima sáng đèn, mặt cỏ phẳng tới từng thước, và ở khu vực đường biên có một giọng nói mà tôi phải nghe lại lần thứ hai mới chắc mình không nhầm. Yamada Naoki, người vừa lần đầu ngồi vào ghế bình luận cho một trận đấu của đội tuyển Nhật Bản, đang tường thuật trực tiếp từ sân. Tôi không dừng lại vì nội dung anh nói. Tôi dừng lại vì cách khán giả đón nhận nó. Trong một khung giờ mà truyền hình thể thao Nhật Bản vẫn bị phàn nàn là lịch sự quá mức, một người cầm micro đứng ngay sát đường biên bỗng trở thành điểm sáng. Khán giả viết rằng Yamada nói chuyện hay một cách bất thường, rằng anh hiểu biết đến mức khó tin, rằng khung hình ấy khiến người ta nhớ lại cả một thế hệ. Tôi ngồi giữa tiếng mưa và tự hỏi vì sao một chuyện nhỏ đến thế lại đáng để viết thành bài. Vì thứ được khen không phải bóng đá. Thứ được khen là ký ức. Cơn mưa năm ấy rửa trôi nhiều thứ, nhưng không rửa trôi ký ức của một mùa hạ. Tôi viết câu đó cách đây nhiều năm, ở một thành phố khác, sau một mùa giải tan rã. Đêm nay nó quay lại, chỉ đổi địa chỉ. Đội tuyển Nhật Bản bước vào loạt trận giao hữu tháng Chín với một nhãn được báo chí trong nước nhắc tới rất nhiều: kỷ nguyên thứ ba của huấn luyện viên Moriyasu Hajime. Ngày 24 tháng 9, họ thắng Uruguay 3-1. Bốn ngày sau, ngày 28 tháng 9, Venezuela là đối thủ tiếp theo, cũng trên sân nhà, cũng tại Edion Peace Wing Hiroshima. Việc Liên đoàn bóng đá Nhật Bản xếp hai đối thủ Nam Mỹ vào cùng một cửa sổ thi đấu là một lựa chọn có chủ đích. Uruguay đại diện cho nhóm đội hàng đầu thế giới, giàu kỹ thuật và biết cách trừng phạt sai số. Venezuela đại diện cho nhóm trung bình nhưng nặng về thể lực và tranh chấp. Đặt hai trận liền nhau cho phép ban huấn luyện quan sát cùng một hệ thống dưới hai dạng áp lực khác nhau. Nhưng đó là suy luận từ lịch thi đấu, không phải từ dữ liệu chuyên môn. Và đây là điều tôi cần nói thẳng. Trong toàn bộ tư liệu tôi có trong tay, không tồn tại một chỉ số quá trình nào. Không xG. Không PPDA. Không tỷ lệ chuyền thành công. Không số lần thu hồi bóng ở một phần ba sân đối phương. Chỉ có một tỷ số 3-1 và một câu mô tả rằng đó là khởi đầu thắng lợi của kỷ nguyên thứ ba. Với một trận giao hữu trên sân nhà, tỷ số là đại diện rất yếu cho chất lượng chiến thuật. Song song với chuyên môn, khung truyền hình mới là thứ để lại dấu vết rõ hơn. Đài Nippon TV bố trí Gonda ở vị trí khách mời. Kakitani và Yamada ngồi ghế bình luận, trong đó Yamada phụ trách phần tường thuật từ sân, công việc đòi hỏi mắt nhìn liên tục và khả năng mô tả trong lúc trận đấu vẫn đang chạy. Đây là lần đầu anh làm bình luận viên cho đội tuyển quốc gia. Trong cùng bài viết ấy có một dòng quảng bá của liên đoàn: chiến thắng World Cup không thể đạt được chỉ bằng cảm xúc, kèm lời mời gọi những người đồng hành tham gia dự án mang tên JFA PARTNERSHIP PROJECT for DREAM. Một dòng quảng cáo nằm giữa một bản tin thể thao. Không ai phàn nàn. Không ai nhắc tới. Nghề của tôi là đứng ngoài cánh cửa phòng thay đồ và chờ. Có người chờ được mở cửa, có người chờ mãi. Gonda, Kakitani, Yamada từng ở phía trong cánh cửa đó. Bây giờ họ đứng phía ngoài, cầm micro. Đó là một dạng chuyển sinh nghề nghiệp mà truyền hình thể thao châu Á đã dùng suốt ba mươi năm, nhưng rất ít khi được gọi đúng tên. Từ con số 0, tôi biết rằng cánh cửa phòng thay đồ chỉ mở khi mình dám đứng chờ dưới mưa. Với cầu thủ, cánh cửa ấy mở bằng bàn thắng. Với người bình luận, nó mở bằng một thứ khác. Yamada được khen là nói chuyện hay. Tôi muốn tách cụm từ đó ra thành hai phần. Phần thứ nhất là lưu loát. Phần thứ hai là chính xác. Hai phẩm chất này thường được gộp làm một trong các bình luận trên mạng, nhưng chúng không đi cùng nhau. Người lưu loát nói liên tục mà không nói gì. Người chính xác im lặng vài nhịp, rồi nói một câu buộc người nghe phải xem lại pha bóng. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi, một bình luận viên giỏi không kể lại chuyện cầu thủ vừa làm gì. Anh ta nói vì sao cầu thủ ấy không còn lựa chọn nào khác vào khoảnh khắc đó. Có một tiêu chuẩn tôi dùng khi nghe bình luận, và tôi đề nghị người đọc thử áp dụng. Sau khi trận đấu kết thúc, nếu không xem lại băng hình, khán giả kể lại được bao nhiêu quyết định chiến thuật? Nếu kể được ba, người bình luận đã làm việc. Nếu kể được không, anh ta chỉ làm công việc của một người dẫn chương trình có giọng ấm. Nhìn vào các phản hồi được ghi nhận, có bốn cụm từ lặp đi lặp lại: dàn khách mời toàn sao, quá hoài niệm, hiểu biết khác thường, và dấu vết của thời gian. Ba trong bốn cụm từ nói về cảm giác. Một cụm từ nói về năng lực. Tỷ lệ đó cho biết khán giả thực sự thưởng cho điều gì. Điều đáng chú ý không nằm ở chỗ Yamada nói hay. Nó nằm ở chỗ một người nói hay lại trở thành hiện tượng. Tiêu chuẩn năng lực trong phòng bình luận được đo bằng mặt bằng xung quanh. Khi phần lớn các cựu tuyển thủ được huấn luyện để tránh tranh cãi, một người dám giải thích cấu trúc phòng ngự sẽ nổi bật, không phải vì anh ta phi thường, mà vì cả căn phòng đang im. Phía sau khung hình có một lớp nữa. Liên đoàn bóng đá Nhật Bản cùng lúc vận hành chương trình hợp tác doanh nghiệp và bán bản quyền truyền hình. Hai thứ đó là hai hình dạng của cùng một tài sản. Các cựu tuyển thủ chính là mô liên kết: họ mang uy tín từ mặt cỏ sang một chiến dịch huy động. Không có gì mờ ám ở đây. Đó là cách truyền thông thể thao tự nuôi mình đã nhiều thập niên. Nhưng nó có nghĩa rằng giọng nói ấm áp cũng là hạ tầng. Tôi viết về trái bóng, nhưng tôi giữ nhịp bằng trái tim của những con người đá nó. Viết về hạ tầng mà quên con người là viết thiếu. Nên tôi vẫn phải nói điều này: Yamada ngồi vào ghế đó vì anh đã chơi bóng, đã chấn thương, đã chờ. Việc một người từng chờ được trao micro là chuyện tử tế. Vấn đề không nằm ở anh ấy. Vấn đề nằm ở cái khung mà anh ấy được đặt vào. Ba trăm ngày không tiếng vỗ tay, tôi nghe rõ hơn tiếng thở của cầu thủ trên khán đài trống. Những ngày ấy dạy tôi rằng tiếng bình luận không phải lớp trang trí bên ngoài trận đấu. Khi không còn khán giả, giọng nói trên sóng là thứ duy nhất giữ trận đấu khỏi rơi vào im lặng tuyệt đối. Vì thế, chất lượng của giọng nói ấy đáng được soi kỹ hơn, không phải nhẹ tay hơn. Có một chi tiết nhỏ tôi để ý trong cách các bình luận khen ngợi năng lực chuyên môn. Lời khen gần như luôn xoay quanh hành lang trong: khoảng trống giữa hai tuyến, hậu vệ biên đảo vào trong, tiền vệ nhận bóng xoay lưng. Rất ít lời khen dành cho người chạy cánh cổ điển. Xu hướng đảo cánh vào trong đang làm phẳng bóng đá, và người chạy cánh truyền thống bị xóa sổ một cách sai lầm, không phải vì anh ta kém, mà vì mô hình phân tích đang không còn chỗ để mô tả anh ta. Một người bình luận thực sự hiểu biết sẽ nói được cả hai ngôn ngữ ấy. Và một tiêu chuẩn nữa tôi vẫn giữ: đừng để quãng đường di chuyển thay cho phán đoán. Số mét chạy được đóng gói như chỉ số nỗ lực, nhưng chạy vô hiệu vẫn tạo ra những chỉ số đẹp. Người bình luận tử tế phải phân biệt được ai chạy vì bị cuốn theo bóng, và ai chạy vì đã đọc được hướng bóng. Điểm mù thứ nhất nằm ở cách tư liệu được chọn. Những phản hồi được ghi lại đều là phản hồi tích cực. Không có một ý kiến trái chiều nào xuất hiện. Điều đó có thể phản ánh sự thật, cũng có thể phản ánh cách người ta viết. Khán giả thường chỉ lên tiếng khi cảm xúc đủ mạnh, và cảm xúc tích cực về ký ức thì dễ viết hơn cảm xúc trung tính về một khung truyền hình bình thường. Điểm mù thứ hai sâu hơn. Niềm hoài niệm đang chiếm chỗ của sự kiểm chứng. Một trận thắng giao hữu 3-1 trước Uruguay đã bắt đầu được kể như dấu mốc chiến thuật, trong khi không ai có dữ liệu để khẳng định điều đó. Khi khán giả khen khung truyền hình nhiều hơn khen cấu trúc phòng ngự, thứ đang được tiêu thụ là cảm xúc, không phải kiến thức. Và cảm xúc thì không kiểm chứng được, nên không ai phải chịu trách nhiệm về nó. Điểm mù thứ ba liên quan đến chính người viết. Tôi sinh ra ở Việt Nam, làm việc ở Trung Quốc, theo dõi bóng đá Nhật Bản. Cái bẫy của người ở giữa là so sánh các nền bóng đá bằng trình độ. Tôi không làm vậy. Thứ đáng so sánh là cách mỗi nền xử lý ký ức của chính mình. Có nền bóng đá biến ký ức thành hàng hóa và bán rất khéo. Có nền bóng đá để ký ức mục dần trong kho mà không ai mở cửa. Cả hai đều có giá. Ngày 28 tháng 9, Nhật Bản gặp Venezuela ở Edion Peace Wing Hiroshima. Tôi sẽ xem trận đó với hai câu hỏi, và cả hai đều không liên quan tới tỷ số. Thứ nhất, Moriyasu có tiếp tục xoay tua đội hình hay không, hay ông quay về khối cầu thủ đã thắng Uruguay. Thứ hai, cấu trúc phòng ngự có giữ nguyên hình dạng khi đối thủ đổi từ kỹ thuật sang thể lực hay không. Và tôi sẽ nghe một thứ khác. Ai ngồi vào ghế bình luận. Thế hệ tiếng nói tiếp theo của bóng đá Nhật Bản đang được thử giọng ngay trên sóng trực tiếp, và khán giả là ban giám khảo duy nhất. Điều tôi muốn là sau khi khen một cựu tuyển thủ nói hay, sẽ có người hỏi tiếp: hay ở chỗ nào, dựa trên cái gì, và có kiểm chứng được không. Một nền bóng đá trưởng thành không đo bằng số lần khán giả hoài niệm. Nó đo bằng số lần khán giả đổi ý, và bằng việc có ai đó, trên sóng truyền hình, dám nói một câu khiến họ phải đổi ý.