Kinh tế V.League 1: Bóng đá Việt Nam đang đi trên dòng tiền nào?

Một điều dễ nhận ra khi theo dõi V.League 1 qua nhiều mùa giải: thứ tự trên bảng xếp hạng gần như luôn phản chiếu khả năng chi tiêu của chủ sở hữu hơn là doanh thu thương mại của câu lạc bộ. Đội bóng cạnh tranh chức vô địch có thể đến từ một địa phương nhỏ, nhưng điều kiện cần vẫn là có một tập đoàn hoặc một cá nhân đứng sau bơm tiền đều đặn. Đây không phải phán xét đạo đức về các ông bầu. Đây là mô tả cấu trúc, và cấu trúc này giải thích phần lớn những gì diễn ra trong nền bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam, từ chuyển nhượng, chính sách đào tạo trẻ, cho tới cách các câu lạc bộ bước ra sân chơi châu lục.

Bối cảnh: nền kinh tế dựa trên người bảo trợ

Bóng đá chuyên nghiệp Việt Nam vận hành trên ba nguồn thu chính: tài trợ gắn với chủ sở hữu, doanh thu bán vé và bản quyền truyền hình, cùng các khoản thương mại nhỏ lẻ. Nguồn đầu tiên chiếm tỷ trọng áp đảo. Bản quyền truyền hình V.League 1 từ trước tới nay vẫn khiêm tốn nếu đặt cạnh chi phí vận hành thực tế của một đội bóng: lương cầu thủ, chi phí học viện, đi lại, sân bãi, y tế thể thao. Khoảng trống đó được lấp bằng tiền của chủ sở hữu.

Hệ quả là một mô hình mà tôi gọi là "kinh tế người bảo trợ". Trong mô hình này, câu lạc bộ không sống bằng khán giả trả tiền, mà sống bằng niềm tin của một cá nhân rằng bóng đá là khoản đầu tư đáng kể. Khi khoản đầu tư đó bị đặt dấu hỏi, câu lạc bộ không mất một nguồn thu ngắn hạn; họ mất luôn toàn bộ nền tảng của mình.

Điều đáng chú ý là mô hình này không hoàn toàn tồi. Nó cho phép các đội bóng nhỏ vươn lên nhanh chóng, tạo ra sự cạnh tranh bất ngờ và giữ cho giải đấu có tính khó đoán. Nhưng nó cũng đặt rủi ro hết vào vai một người.

Cốt lõi: ba trụ cột và một chuỗi giá trị

Để hiểu dòng tiền của V.League 1, cần tách nó thành ba lớp.

Lớp thứ nhất là vốn chủ sở hữu. Đây là lớp chi phối trực tiếp đến chất lượng đội hình. Một câu lạc bộ muốn cạnh tranh chức vô địch phải trả mức lương đủ giữ cầu thủ; một câu lạc bộ muốn giữ cầu thủ phải tăng lương định kỳ; và tới một lúc nào đó, chi phí này tăng nhanh hơn tốc độ tăng của bất kỳ nguồn thu nào khác. Đây là lý do chi phí lương trong bóng đá Việt Nam thường tăng theo mức độ tham vọng của chủ sở hữu, không theo mức độ phổ biến của đội bóng.

Lớp thứ hai là hệ thống học viện. Ở Việt Nam, một số câu lạc bộ đã xây dựng được mô hình đào tạo trẻ bài bản và trở thành nguồn cung cầu thủ cho cả giải đấu. Mô hình học viện HAGL, các trung tâm trẻ của Viettel và Thể Công, hay các chương trình đào tạo gắn với lực lượng công an là những ví dụ nổi bật. Học viện tốt cho phép câu lạc bộ tiết kiệm chi phí chuyển nhượng và bán lại cầu thủ cho nơi khác. Nhưng học viện cũng cần đầu tư dài hạn, và đầu tư dài hạn thì không phù hợp với một mô hình sống bằng dòng tiền ngắn hạn của chủ sở hữu.

Lớp thứ ba là thị trường xuất khẩu cầu thủ. Trong khoảng mười năm trở lại đây, xu hướng đưa cầu thủ Việt Nam ra nước ngoài gia tăng rõ rệt. Những điểm đến quen thuộc gồm J.League và J2 League của Nhật Bản, K League của Hàn Quốc, Thai League 1 của Thái Lan, hay xa hơn như các giải châu Âu. Nguyễn Quang Hải từng khoác áo Pau FC ở Pháp; Nguyễn Công Phượng đi qua Nhật Bản, Hàn Quốc và Bỉ; Đoàn Văn Hậu từng tới SC Heerenveen ở Hà Lan. Đây không chỉ là chuyện danh tiếng. Mỗi vụ xuất ngoại mở ra một dòng tiền phụ: phí chuyển nhượng, phí cho mượn, và quan trọng nhất, cơ chế đào tạo và liên đới mà FIFA quy định, buộc câu lạc bộ nhận cầu thủ phải trả lại một phần cho những nơi từng đào tạo cầu thủ đó.

Ba lớp này liên kết thành một chuỗi. Vốn chủ sở hữu nuôi học viện; học viện sản sinh cầu thủ; cầu thủ bán hoặc cho mượn ra nước ngoài quay lại một phần tiền; phần tiền đó được tái đầu tư vào đội hình. Nhưng chuỗi này đứt gãy ngay khi lớp đầu tiên mất đi. Toàn bộ giá trị nằm ở một mắt xích duy nhất.

Một điểm ít được chú ý là sân chơi châu lục. Suất tham dự AFC Champions League Elite, AFC Champions League Two và AFC Challenge League không chỉ là vinh dự. Đó là một nguồn thu và một thước đo. Một câu lạc bộ vào được vòng bảng châu lục có thêm tiền thưởng, thêm nhà tài trợ, và thêm sức hút với cầu thủ. Nhưng để vào được, họ cần một đội hình đủ sâu và một hệ thống ổn định mà không phải đội nào cũng có. Và khi một câu lạc bộ dựa vào người bảo trợ, câu hỏi không phải là họ có đủ tiền để đi châu lục hay không, mà là người bảo trợ đó còn muốn đi cùng họ bao lâu.

Góc phản biện: khi 'chuyên nghiệp hóa' chỉ là một nửa câu chuyện

Câu chuyện chính thức của bóng đá Việt Nam trong nhiều năm qua là câu chuyện chuyên nghiệp hóa: giải đấu ngày càng chuẩn chỉnh hơn, cầu thủ ngày càng chuyên nghiệp hơn, học viện ngày càng bài bản hơn. Phần lớn điều này là đúng, và nó đáng được ghi nhận.

Nhưng câu chuyện đó bỏ qua một điểm: chuyên nghiệp hóa về mặt cấu trúc không đồng nghĩa với chuyên nghiệp hóa về mặt nguồn thu. Một câu lạc bộ có thể có sân vận động đạt chuẩn, học viện đạt chuẩn, hợp đồng đạt chuẩn, mà vẫn phụ thuộc vào một nguồn tiền duy nhất không hề đạt chuẩn theo nghĩa bền vững. Khi nguồn tiền đó dừng lại, tất cả các "chuẩn" khác không cứu được gì.

Đây là điểm mù của cả truyền thông và người hâm mộ. Chúng ta thường đánh giá câu lạc bộ bằng thành tích trên sân, bằng chất lượng cầu thủ, bằng số tiền chuyển nhượng. Chúng ta ít đặt câu hỏi về tỷ lệ giữa tổng chi phí lương và doanh thu độc lập của câu lạc bộ. Một tỷ lệ như vậy, nếu được công bố, sẽ cho thấy sự thật khắc nghiệt hơn nhiều so với bảng xếp hạng.

Và khi một câu lạc bộ chuyển hướng sang mô hình đào tạo để làm điểm tựa tài chính, họ đang chấp nhận một cuộc chơi dài hạn với rủi ro ngắn hạn. Học viện cần năm tới mười năm để cho ra một lứa cầu thủ. Không phải chủ sở hữu nào cũng kiên nhẫn được đến vậy. Câu hỏi đặt ra không phải là "câu lạc bộ có học viện hay không", mà là "học viện đó có tồn tại được khi người đứng sau nó đổi ý hay không".

Một câu hỏi tương tự cũng đúng với các suất châu lục. Có được suất là một chuyện; duy trì được nó qua nhiều mùa là chuyện khác, và chuyện khác đó phụ thuộc vào cấu trúc nguồn thu chứ không chỉ vào tài năng cầu thủ.

Điều đáng theo dõi

Nếu mô hình người bảo trợ vẫn là trụ cột của bóng đá Việt Nam, thì những điểm cần theo dõi không nằm trên sân. Chúng nằm ở tỷ lệ giữa tiền của chủ sở hữu và doanh thu độc lập của từng câu lạc bộ; ở số lượng cầu thủ được bán hoặc cho mượn ra nước ngoài, kèm theo cơ chế đào tạo có được thực thi đầy đủ hay không; và ở khả năng của các học viện duy trì được nguồn lực qua những giai đoạn chủ sở hữu thay đổi chiến lược.

Một nền bóng đá không chết vì một mùa giải khó khăn. Nó chết khi tất cả các con đường dẫn tới nguồn tiền đều đi qua cùng một người.