V-League, bạo lực và khoảng trống giáo trình đào tạo trẻ

Mưa rơi trên một mặt sân tỉnh lẻ hồi đầu mùa. Khán đài thưa, đường biên kỹ thuật chỉ còn vài người ngồi lại sau tiếng còi mãn cuộc. Trên sân, ở phút thứ tám mươi mấy, một hậu vệ lao vào bằng cả hai chân từ phía sau. Tiếng va chạm khô khốc. Trọng tài không cần xem lại băng hình. Sân cỏ vắng lặng, nhưng những con số vẫn thì thầm. Hai ngày sau, bản án được công bố: bốn trận. Người nhận án là Nguyễn Văn Hậu, hậu vệ từng có mặt trong đội hình tuyển quốc gia. Người nằm lại trên cỏ là Doãn Ngọc Tân. Chưa đầy bốn tuần sau, ở một trận khác, tôi ghi vào sổ tay hai tình huống gần như sao chép: Đình Bắc, tiền đạo trẻ đang ở giai đoạn khẳng định mình, lần lượt bị Tấn Sinh rồi Văn Sơn kéo ngã trong những pha bóng không có bóng. Quả bóng khi đó cách chỗ va chạm hơn mười mét. Không pha nào trong số đó là tai nạn. Tôi ngồi lại phòng dựng đến gần nửa đêm, tua băng ba lần ở tốc độ chậm. Điều khiến tôi khó chịu hơn cả những cú vào bóng là một nhận xét tưởng như rất đơn giản: cả ba tình huống đều không đến từ một phút bốc đồng. Chúng có cấu trúc, có thời điểm, có chủ đích. Một cầu thủ không tự dưng biết cách kéo ngã đối phương ở đúng góc mà trọng tài khó quan sát. Đó là một kỹ năng. Và nơi nào có kỹ năng, nơi đó phải có người dạy. Khoảng ba tuần trước, trong một cuộc trả lời phỏng vấn báo Dân trí, một chuyên gia châu Âu — người thường xuyên xuất hiện trên mặt báo này với cùng một thông điệp — đặt vấn đề theo cách khác hẳn cách chúng ta vẫn tranh luận. Ông nói rằng bóng đá Việt Nam cần xây dựng văn hóa bóng đá từ cấp độ trẻ, rằng quá nhiều HLV trẻ đang dựa chủ yếu vào kinh nghiệm thi đấu hoặc kinh nghiệm bóng đá phủi thay vì được đào tạo bài bản và cập nhật thường xuyên, và rằng nếu các tình huống nguy hiểm vẫn lặp lại sau khi đã có án phạt thì phải đặt câu hỏi về hiệu quả của chế tài hiện hành. Danh tính của vị chuyên gia này không được nêu. Điều đó khiến tôi buộc phải xử lý phần còn lại của bài báo như một ý kiến định hướng, chứ không phải bằng chứng đã kiểm chứng. Nhưng cái khung mà ông đặt ra thì đáng bàn, bởi nó đảo ngược trọng tâm của cuộc tranh luận đang diễn ra trên mạng xã hội vài tuần nay. Công chúng đang hỏi: ai đáng bị treo giò bao nhiêu trận. Ông ta hỏi: ai đã dạy họ làm điều đó. Bối cảnh cần thiết ở đây gồm ba lớp. Lớp thứ nhất là lịch thi đấu. Giai đoạn đầu mùa là giai đoạn cạnh tranh suất đá chính gay gắt nhất — cầu thủ trẻ muốn chứng minh, cầu thủ cũ muốn giữ chỗ, và áp lực thành tích ở cấp CLB không cho phép ai đó đá đẹp mà thua. Lớp thứ hai là điều kiện thi đấu. Mưa lớn và mặt sân kém chất lượng làm tăng số pha vào bóng không kiểm soát được, bởi bóng đi nhanh hơn chân và điểm tiếp xúc trở nên khó đoán. Lớp thứ ba là hệ thống đào tạo. Theo nhiều năm quan sát của tôi, phần lớn các lứa U15 đến U18 ở nước ta vẫn lấy thành tích giải trẻ làm thước đo chính, và khi thành tích là thước đo chính thì thể lực trở thành công cụ rẻ nhất. Ba lớp này chồng lên nhau tạo ra một hệ quả cụ thể: cầu thủ học cách thắng bằng bất cứ giá nào trước khi học cách vào bóng đúng cách. Đây là điểm tôi muốn dừng lại lâu nhất, vì nó là chỗ mà phần lớn bình luận đang đi lệch. Một cú tắc bóng đúng kỹ thuật gồm bốn quyết định trong khoảng nửa giây: chọn chân, chọn thời điểm, chọn hướng tiếp xúc, và chọn điểm rơi của trọng tâm cơ thể. Tắc bóng sai kỹ thuật cũng gồm bốn quyết định — chỉ có điều cái thứ ba và thứ tư bị thay bằng một quyết định duy nhất: làm sao để đối phương không đi tiếp. Khi một cầu thủ trưởng thành trong môi trường mà hai quyết định cuối chưa từng được uốn nắn, thì ở tuổi hai mươi lăm, hệ vận động của anh ta đã ghi nhớ phản xạ sai. Sửa nó ở cấp V-League giống như dạy lại một người viết tay trái bằng tay phải: làm được, nhưng tốn nhiều năm và hiếm khi trọn vẹn. Đó là lý do tôi không tin vào phương án tăng án phạt. Chế tài là công cụ hướng tới hành vi, và mọi công cụ hướng tới hành vi đều có một câu hỏi kiểm tra duy nhất: tỷ lệ tái phạm. Nếu số tình huống nguy hiểm không giảm trong khi số trận treo giò tăng, thì ta đang chi tiền và uy tín cho một biện pháp không hoạt động. Án phạt có hai vai trò — trừng phạt và phòng ngừa — và vai trò thứ hai mới là vai trò cần đo. Một bản án bốn trận chỉ có giá trị nếu mùa sau không còn cú vào bóng tương tự. Và đây là phần tôi cho là quan trọng nhất trong toàn bộ câu chuyện: cơ chế lan truyền ngược. Cầu thủ trẻ luôn nhìn lên đàn anh. Khi một tuyển thủ quốc gia vào bóng bằng cả hai chân và nhận án bốn trận, thông điệp mà một cậu bé mười lăm tuổi ở tỉnh lẻ nhận được không phải là đừng làm thế, mà là làm thế thì bị phạt bốn trận. Ở nhiều lò đào tạo, theo những gì tôi từng nghe lại từ chính các HLV, có những buổi tập mà việc đá rắn để lấy tinh thần được xem là một phần giáo án, thậm chí được khuyến khích như một cách rèn bản lĩnh. Khi hành vi hung hăng được dạy như một phẩm chất, nó thôi là lỗi cá nhân. Nó là đầu ra của một quy trình. Tôi nhớ một buổi chiều ở một trung tâm đào tạo trẻ phía Bắc vài năm trước. Một HLV kỳ cựu nói với tôi một câu mà tôi ghi lại nguyên văn: Thằng nào không biết đau thì không lớn được. Câu đó nghe rất đàn ông, rất bóng đá. Nhưng nó cũng là một giáo trình. Và giáo trình thì có thể sửa — nếu người soạn giáo trình chịu sửa. Nước Nga không chỉ có vodka, mà còn có những đường chuyền quyết định. Đông Nam Á cũng vậy. Vấn đề của bóng đá Việt Nam chưa bao giờ là thiếu kỹ thuật. Vấn đề là chúng ta chỉ dạy kỹ thuật tấn công, còn kỹ thuật phòng ngự thì để cho bản năng và bản lĩnh lo. Ở đây cần nói rõ: rủi ro lớn nhất không nằm ở chiếc thẻ đỏ. Nó nằm ở chấn thương. Đình Bắc bị hai đối thủ khác nhau nhắm vào trong cùng một trận — đó là mẫu hình nhắm mục tiêu, và mẫu hình này có thể kết thúc sự nghiệp của một tiền đạo trẻ trước tuổi hai mươi lăm. Với một nền bóng đá có quỹ cầu thủ tấn công mỏng như của chúng ta, mất một Đình Bắc là mất nhiều hơn một cầu thủ. Nhưng tôi muốn đặt một câu hỏi ngược lại với chính cái khung giáo dục mà vị chuyên gia kia đưa ra, bởi khung đó có một điểm mù. Điểm mù ấy nằm ở chỗ: nếu vấn đề là giáo dục, thì giải pháp là một chương trình nhiều năm. Và trong lúc chờ đợi chương trình ấy, sân cỏ vẫn có người bị đốn. Nói cách khác, khung giáo dục đúng về chẩn đoán nhưng vô dụng về cấp cứu. Cầu thủ không thể chờ mười năm để hệ thống đào tạo tốt lên. Điểm mù thứ hai liên quan tới cấu trúc trách nhiệm. Vị chuyên gia đặt cả Liên đoàn Bóng đá Việt Nam và đơn vị tổ chức giải lên cùng một bàn cân. Về nguyên tắc thì đúng, nhưng về vận hành thì đó là công thức cho một cuộc đẩy trách nhiệm. Khi hai tổ chức cùng chịu trách nhiệm cho một vấn đề, không ai thực sự chịu trách nhiệm. Và trong bóng đá, khoảng trống trách nhiệm luôn bị lấp bằng sự trì hoãn. Điểm mù thứ ba, và tôi cho là nhức nhối nhất: hình phạt hiện tại đang bị đánh giá bằng độ nặng, chứ không bằng độ nhất quán. Người ta tranh luận bốn trận là ít hay nhiều, nhưng câu hỏi đúng phải là: hai pha vào bóng tương tự nhau ở hai vòng đấu khác nhau có nhận hai mức án như nhau không. Nếu không, thì mọi tuyên bố về thông điệp răn đe chỉ là tuyên bố. Một hệ thống kỷ luật không nhất quán sẽ dạy cầu thủ rằng rủi ro là ngẫu nhiên — và người ta vẫn chấp nhận đánh bạc khi xác suất chưa được tính. Tôi đã đốt một nguồn tin để giữ một lời hứa. Nhiều năm trước tôi từng có trong tay văn bản cho thấy một bản hợp đồng ở V-League bị trả lương thực tế thấp hơn mức công bố, kèm cả một lá thư cam kết của lãnh đạo CLB. Tôi đăng bài, mất hai buổi họp báo, và giữ nguyên lời hứa với người đưa tài liệu. Tôi kể lại chuyện đó ở đây vì một lý do: trong nghề này, thứ duy nhất khiến một dữ liệu có trọng lượng là việc người ta tin mình không sửa dữ liệu. Nguyên tắc đó áp dụng y hệt cho kỷ luật. Một án phạt chỉ răn đe được khi cầu thủ tin rằng nó sẽ được áp dụng giống nhau cho tất cả mọi người, kể cả tuyển thủ quốc gia. Vậy domino tiếp theo là gì? Tôi cho rằng nó không nằm ở phòng họp của ban kỷ luật, mà ở một loại giấy tờ ít được nhắc tới hơn nhiều: chuẩn đầu vào của các khóa cấp bằng HLV trẻ. Nếu Việt Nam buộc mọi HLV làm việc với lứa U15 trở xuống phải có bằng đúng cấp và phải tái chứng nhận định kỳ, thì trong vòng một thập kỷ, số pha vào bóng bằng cả hai chân ở V-League sẽ giảm mà không cần thêm một điều khoản kỷ luật nào. Đó là con đường dài, chậm, và ít hào quang. Còn trong ngắn hạn, có một việc rẻ hơn nhiều: công bố toàn bộ các án kỷ luật của giải theo từng vòng, kèm mô tả tình huống, để bất kỳ ai cũng có thể đối chiếu hai pha va chạm giống nhau có nhận hai mức án giống nhau hay không. Khi dữ liệu kỷ luật trở thành dữ liệu mở, tính nhất quán không còn phụ thuộc vào thiện chí của bất kỳ ai. Hợp đồng không nằm trên giấy, mà nằm trong những cuộc điện thoại lúc ba giờ sáng. Kỷ luật cũng vậy. Nó không nằm trong bản án được đọc lên truyền hình, mà nằm trong thói quen được hình thành từ năm mười lăm tuổi, trong một buổi tập mà không ai đứng ra sửa một cú tắc bóng sai tư thế. V-League sẽ không hết bạo lực bằng cách phạt nặng hơn. Nó sẽ hết bạo lực vào một ngày rất lâu nữa, khi một HLV trẻ ở tỉnh lẻ dừng buổi tập lại và nói với học trò mình rằng: vào bóng sai tư thế là dốt kỹ thuật, chứ không phải dũng cảm. Nghe thì nhỏ. Nhưng đó là điểm khởi đầu của mọi thứ.